Udhëzues i analizave laboratorike

Si ta përdorni këtë udhëzues

Ky udhëzues shpjegon çfarë mat secili grup analizash. Nuk është rekomandim për t'i bërë të gjitha. Mjeku zgjedh analizat sipas simptomave, moshës dhe rrezikut — shihni Si zgjidhen dhe si interpretohen analizat.

Hematologjia

• Hemograma me formulë leukocitare — rruazat e kuqe, hemoglobina, rruazat e bardha dhe trombocitet. Zbulon aneminë, infeksionet dhe çrregullime të tjera.
• Strishoja periferike — shikimi i qelizave në mikroskop, kur hemograma tregon ndryshime.
• Eritrosedimenti (ESR) dhe PCR (proteina C-reaktive) — tregues jospecifikë të inflamacionit; nuk tregojnë vetë cila sëmundje është.

Glukoza dhe metabolizmi

• Glukoza esëll dhe HbA1c (mesatarja e glicemisë në 2–3 muajt e fundit) — për diagnozën dhe ndjekjen e diabetit.
• Testi i ngarkesës me glukozë (50, 75 ose 100 g) — ka protokolle të ndryshme, sidomos në shtatzëni; nuk janë alternativa të këmbyeshme.
• Insulina, C-peptidi, HOMA-IR — sipas indikacionit; HOMA-IR nuk është test universal depistimi.

Veshkat dhe elektrolitet

Kreatinina me eGFR, ureja, acidi urik, natriumi, kaliumi, kloruri, kalciumi, magnezi. Shihni Analizat për funksionin e veshkave.

Mëlçia dhe pankreasi

ALT, AST, ALP, GGT, bilirubina, albumina, proteinat totale — për mëlçinë dhe rrugët biliare. Amilaza dhe lipaza — për pankreasin, kur ka dyshim klinik.

Lipidet

Kolesteroli total, LDL, HDL, trigliceridet; në raste të zgjedhura Lp(a) dhe apolipoproteina B. Shihni Kolesteroli i lartë.

Tiroidja

• TSH dhe FT4 — testet kryesore të funksionit.
• FT3 — kur ka indikacion të veçantë.
• Anti-TPO, anti-Tg, antitrupat ndaj receptorit të TSH (TRAb) — për sëmundjet autoimune (Hashimoto, Graves).
• Tiroglobulina dhe kalcitonina — indikacione specifike, jo kontroll rutinë.

Hekuri dhe vitaminat

• Ferritina — rezerva e hekurit; mund të rritet edhe në inflamacion.
• Hekuri në serum, transferina.
• Vitamina B12, folati, vitamina D (25-OH) — kur ka arsye klinike.

Koagulimi

• PT/INR, aPTT, fibrinogjeni — vlerësojnë mpiksjen; INR përdoret për ndjekjen e varfarinës.
• D-dimeri — përdoret në algoritme të caktuara kur dyshohet trombozë; një vlerë e rritur nuk e konfirmon vetë trombozën.
• Paneli i trombofilisë (antitrombina, proteina C dhe S, antitrupat antifosfolipidikë) — vetëm në raste të përzgjedhura, jo pas çdo tromboze.

Imunologjia dhe autoimuniteti

ANA, anti-dsDNA, ENA, faktori reumatoid, anti-CCP, HLA-B27 — interpretohen vetëm sipas dyshimit klinik. Një rezultat pozitiv nuk do të thotë automatikisht sëmundje autoimune. ASO tregon një infeksion streptokoksik të kaluar, por nuk diagnostikon faringitin akut.

Celiakia

• Testi fillestar: anti-transglutaminaza IgA (tTG-IgA) bashkë me IgA totale.
• Vazhdoni të hani gluten deri në përfundim të hetimit — heqja e tij e bën testin të pasaktë.

Serologjia infektive

• Hepatiti B: HBsAg, anti-HBs, anti-HBc. Shihni Hepatiti B.
• Hepatiti C: antitrupi anti-HCV; nëse është pozitiv, konfirmohet me HCV-RNA.
• HIV: test i kombinuar antigjen/antitrup, i ndjekur nga test konfirmues.
• Rubeola, CMV, toksoplazma — sidomos para ose gjatë shtatzënisë, me interpretim specialistik.
• Herpesi: IgM për HSV nuk rekomandohet; për lezione aktive preferohet testimi i drejtpërdrejtë i lezionit.
• Ethet tifoide: testi Widal nuk është i besueshëm si provë e vetme.

Mikrobiologjia

Urokultura, hemokultura, koprokultura, kultura të plagëve dhe sekrecioneve — sipas vendit të infeksionit. Antibiograma tregon cilët antibiotikë veprojnë.

Për infeksionet gjenitale: klamidia dhe gonorreja testohen me metodë molekulare (NAAT), jo me kulturë të zakonshme vaginale. Mycoplasma genitalium ka indikacione të veçanta.

H. pylori: antigjeni në feçe ose testi i frymëmarrjes. FIT (gjaku okult në feçe): test për depistimin kolorektal.

Markerat tumoralë

CEA, CA 15-3, CA 125, CA 19-9, AFP, HE4, PSA — për kontekste specifike diagnostike ose ndjekjeje. Nuk janë paketë për të përjashtuar kancerin te personat pa simptoma. Vendimi për PSA kërkon diskutim me mjekun për përfitimet dhe kufizimet. Shihni CA 15-3.

Hormonet

• Riprodhuese: FSH, LH, estradioli, progesteroni, prolaktina, testosteroni, AMH — dita e ciklit, ora dhe barnat ndikojnë te rezultati. AMH nuk parashikon vetë mundësinë e shtatzënisë.
• Mbiveshkore dhe hipofiza: ACTH, kortizoli, IGF-1 — shpesh me protokolle dinamike.

Gjenetika dhe testet molekulare

Kariotipi, testet për talaseminë, BRCA1/2 dhe të tjera kërkojnë indikacion dhe zakonisht këshillim gjenetik. Testet prenatale jo invazive (NIPT) janë teste depistimi, jo diagnozë përfundimtare — rezultati pozitiv kërkon konfirmim.

Monitorimi i barnave

Niveli i disa barnave (p.sh. valproati, karbamazepina, digoksina, takrolimusi) matet në një orë të caktuar në raport me dozën. Pyesni për orarin para marrjes së gjakut.