Astma bronkiale

Çfarë është astma

Astma është një sëmundje heterogjene e karakterizuar nga inflamacion kronik i rrugëve të frymëmarrjes, hiperreaktivitet bronkial (reagim i tepruar i bronkeve ndaj nxitësve që te personi i shëndetshëm nuk shkaktojnë asgjë) dhe obstruksion të ndryshueshëm të rrjedhjes së ajrit. Në një krizë, muskujt e lëmuar të bronkeve ngushtohen (bronkospazëm), mukoza ënjtet dhe prodhohet mukus i tepërt; ajri kalon me vështirësi, sidomos gjatë ekspirimit, dhe kjo shkakton fishkëllimën. Ndryshe nga SPOK, ngushtimi në astmë është, të paktën në fillim, plotësisht ose pjesërisht i kthyeshëm, spontanisht ose me trajtim.

Fenotipi më i zakonshëm është astma alergjike, e lidhur me inflamacion të tipit 2 (eozinofile, IgE) dhe shpesh me rinit alergjik, ekzemë ose alergji ushqimore. Ekzistojnë edhe forma jo alergjike, astma e shkaktuar nga aktiviteti fizik, astma profesionale (nga ekspozimi në vendin e punës ndaj pluhurave ose kimikateve), astma e përkeqësuar nga antiinflamatorët josteroidë dhe forma me kollë si simptomë kryesore. Faktorët e rrezikut përfshijnë alergjitë, historinë familjare, ekspozimin në fëmijëri ndaj tymit të duhanit ose ndotjes, mbipeshën dhe lindjen e parakohshme.

Cilat janë simptomat

• Fishkëllimë gjatë frymëmarrjes (tingull i lartë, sidomos në ekspirim).
• Kollë, shpesh e thatë, e keqe natën ose në mëngjes të hershëm.
• Dispne dhe shtrëngim në gjoks.
• Kufizim i aktivitetit nga shqetësimet respiratore.

Karakteristikë themelore është ndryshueshmëria: simptomat vijnë e shkojnë dhe ndryshojnë në intensitet nga dita në ditë dhe nga stina në stinë. Ato përkeqësohen nga infeksionet virale, alergjenët (poleni, pluhuri, mykët, kafshët), tymi i duhanit, ajri i ftohtë, ndotja, aktiviteti fizik, emocionet e forta dhe disa barna (aspirina dhe antiinflamatorët josteroidë te disa pacientë, beta-bllokuesit jo-selektivë). Jo çdo kollë apo fishkëllimë shkaktohet nga astma: dallimi bëhet duke u bazuar në historinë dhe në testet funksionale.

Si vendoset diagnoza

Diagnoza mbështetet në dy elemente: një histori tipike simptomash dhe evidencë objektive për obstruksion të ndryshueshëm të rrjedhjes së ajrit. Mjeku shqyrton modelin e simptomave, ekspozimet, alergjitë dhe anamnezën personale e familjare.

Spirometria (kryhet në klinikë) mat sasinë e ajrit që nxirret me forcë në sekondën e parë (FEV₁) dhe raportin e saj me kapacitetin vital të detyruar (FEV₁/FVC). Obstruksioni konfirmohet nga raporti i ulur, ndërsa testi pas bronkodilatatorit tregon kthyeshmërinë: një rritje e FEV₁ me të paktën 12% dhe 200 ml pas bronkodilatatorit mbështet diagnozën e astmës. Sipas rastit përdoren edhe matje të fluksit maksimal ekspirator (peak flow) në shtëpi për disa javë, për të kapur ndryshueshmërinë ditore, si dhe analiza e teste të tjera: eozinofilet në gjak, IgE, testet alergologjike, oksidi nitrik i ekspiruar (FeNO) në qendrat ku ofrohen.

Një spirometri normale ndërmjet episodeve nuk e përjashton astmën, sepse ndryshueshmëria është pikërisht karakteristika e saj; ndonjëherë testimi duhet përsëritur ose plotësuar me teste provokimi në një qendër të specializuar. Radiografia e toraksit nuk e vendos diagnozën, por mund të kryhet për të përjashtuar sëmundje të tjera.

Si trajtohet

Trajtimi mbështetet në barna të marra me inhalator, sepse veprojnë drejtpërdrejt në bronke me dozë të vogël e efekte anësore të pakta sistemike. Parimi aktual është se te të rriturit çdo pacient me astmë duhet të marrë trajtim antiinflamator, domethënë kortikosteroid inhalator (ICS), sipas skemës së mjekut; mbështetja vetëm te një inhalator lehtësues që nuk përmban antiinflamator (agonist i shkurtër i beta-2, SABA) nuk është qasja e rekomanduar, sepse lehtëson simptomën por nuk trajton inflamacionin dhe lë pacientin të ekspozuar ndaj krizave të rënda.

Në praktikë, skemat e preferuara përdorin një kombinim të kortikosteroidit inhalator me një bronkodilatator me veprim të shpejtë (formoterol) si inhalator lehtësues sipas nevojës ose si terapi mirëmbajtëse dhe lehtësuese në të njëjtin aparat. Kur kontrolli është i pamjaftueshëm, rritet doza ose shtohen barna të tjera (bronkodilatatorë me veprim të gjatë, antagonistë të leukotrieneve, tiotropium). Në astmën e rëndë që nuk kontrollohet me trajtimin standard, nevojiten trajtime të specializuara, si terapitë biologjike (antitrupa kundër IgE, IL-5, IL-4/13), të cilat ofrohen në qendra të specializuara. Kortikosteroidet me gojë përdoren si kurs të shkurtër në përkeqësime, sipas mjekut.

Po aq të rëndësishme janë teknika e saktë e inhalimit (një gabim i zakonshëm është që pjesa më e madhe e dozës të mbetet në gojë dhe fyt; përdorimi i një distancuesi, spacer, e përmirëson depozitimin), përdorimi sipas udhëzimit dhe një plan i shkruar veprimi për përkeqësimet: çfarë të bëni sipas simptomave ose matjes së fluksit, kur të rritni dozën dhe kur të kërkoni ndihmë urgjente.

Kur duhet pneumologu

Kërkoni vlerësim nëse simptomat ju zgjojnë natën, kufizojnë aktivitetin, ose ju duhet inhalatori lehtësues më shpesh se dy herë në javë. Pas një krize, nevojitet kontroll i shpejtë edhe kur ndiheni më mirë, sepse përkeqësimi tregon se kontrolli i sëmundjes ka qenë i pamjaftueshëm. Pacientët me astmë duhet të kontrollohen rregullisht, çdo 6 muaj deri në një vit, ose më shpejt kur mjeku e çmon të arsyeshme: kontrolli verifikon teknikën e inhalimit, vlerëson nevojën për ulje ose rritje të trajtimit dhe rinovon planin e veprimit.

Çfarë ndihmon në përditshmëri

Shmangni duhanin (aktiv dhe pasiv) dhe ekspozimet që nxitin simptomat. Trajtoni sëmundjet shoqëruese që e vështirësojnë kontrollin: rinitin alergjik, refluksin gastroezofageal, mbipeshën dhe apnenë e gjumit. Mbani aktivitet fizik të përshtatshëm; me trajtim të mirë shumica e pacientëve mund të bëjnë sport. Diskutoni vaksinimin (gripi, pneumokoku, COVID-19) sipas rrezikut. Mos ndërprisni trajtimin sepse simptomat janë qetësuar dhe mos ndryshoni dozat pa planin e mjekut. Pacientët me sëmundje të zemrës duhet ta njoftojnë mjekun për astmën përpara fillimit të beta-bllokuesve.

Kujdesi në Tirana Polyclinic: ofrojmë konsultë pneumologjike, spirometri dhe interpretim të analizave, të testeve funksionale dhe të materialeve imazherike të kryera në klinika të tjera.