Sëmundja pulmonare obstruktive kronike (SPOK)

Çfarë është SPOK

SPOK është një gjendje heterogjene e mushkërive, e karakterizuar nga simptoma kronike respiratore (dispne, kollë, sekrecione) që vijnë nga anomali të rrugëve të ajrit (bronkit kronik, bronkiolit) dhe/ose të alveolave (emfizemë) dhe që shkaktojnë obstruksion të vazhdueshëm, zakonisht progresiv, të rrjedhjes së ajrit. Mekanizmi përfshin inflamacion kronik të bronkeve, ngushtim dhe fibrozë të rrugëve të vogla, prodhim të tepërt të mukusit dhe shkatërrim të mureve alveolare, çka humbet elasticitetin e mushkërisë. Ajri mbetet i bllokuar (hiperinflacion), gjoksi punon në disavantazh mekanik dhe pacienti ndjen dispne, sidomos gjatë përpjekjes.

SPOK nuk kufizohet te mushkëritë: shoqërohet me efekte sistemike, si humbje e masës muskulore dhe e peshës, rrezik i shtuar për sëmundje kardiovaskulare, osteoporozë, depresion dhe kancer të mushkërisë. Prandaj kujdesi është shpesh i përbashkët me kardiologjinë dhe specialitetet e tjera.

Cilat janë simptomat

• Dispne (vështirësi në frymëmarrje), fillimisht gjatë përpjekjes dhe më vonë edhe në aktivitete të lehta.
• Kollë e vazhdueshme, shpesh me sekrecione, sidomos në mëngjes.
• Fishkëllimë në frymëmarrje.
• Infeksione ose episode përkeqësimi të përsëritura të rrugëve të frymëmarrjes.
• Ulje e aftësisë për aktivitetet e zakonshme, lodhje, ndonjëherë humbje peshe.

Kolla nuk duhet konsideruar thjesht “kollë e duhanpirësit”: ajo është shpesh simptoma e parë e sëmundjes dhe meriton vlerësim. Njerëzit shpesh i përshtatin aktivitetet pa e kuptuar dhe e konsiderojnë dispnenë “normale me moshën”, kështu që sëmundja diagnostikohet vonë.

Cilët janë faktorët e rrezikut

Duhanpirja është shkaku më i rëndësishëm; rreziku rritet me sasinë dhe me vitet e pirjes. Ndikojnë edhe ekspozimet ndaj pluhurave, gazeve ose tymit në mjedisin e punës dhe të banimit (përfshirë djegien e lëndëve të ngurta për ngrohje ose gatim), si dhe ndotja e ajrit. Në raste të caktuara ka predispozitë gjenetike, siç është mungesa e alfa-1 antitripsinës, e cila duhet kërkuar te pacientët e rinj ose me histori familjare. Zhvillimi i dobët i mushkërive në fëmijëri dhe astma e pakontrolluar janë gjithashtu faktorë.

SPOK mund të shfaqet edhe te persona që nuk kanë pirë kurrë duhan. Historia e ekspozimeve ka rëndësi për vlerësimin.

Si diagnostikohet

Simptomat dhe faktorët e rrezikut nxitin dyshimin, por diagnoza kërkon vlerësim objektiv të frymëmarrjes. Spirometria kryhet në klinikë: SPOK konfirmohet kur, pas dhënies së bronkodilatatorit, raporti FEV₁/FVC mbetet nën 0.70, pra obstruksioni nuk është plotësisht i kthyeshëm. Ky është dallimi kryesor nga astma, ku obstruksioni ndryshon dhe shpesh normalizohet.

Ashpërsia e kufizimit klasifikohet sipas FEV₁ në përqindje të vlerës së pritur (nga e lehtë deri shumë e rëndë), por vendimi për trajtim bazohet edhe te simptomat (pyetësorë të standardizuar të dispnesë) dhe te numri i përkeqësimeve në vitin e fundit. Sipas rastit, rekomandohen analiza (hemogramë, eozinofile, alfa-1 antitripsinë) ose imazheri jashtë klinikës, për të kërkuar sëmundje të tjera (kancer, bronkiektazi, sëmundje të zemrës). Një radiografi e vetme nuk e konfirmon dhe nuk e përjashton SPOK.

Si trajtohet

Trajtimi synon të ulë simptomat, të zvogëlojë shpeshtësinë e përkeqësimeve dhe të ngadalësojë përparimin. Ai përfshin:

• Ndërprerjen e duhanit, masa e vetme që ndryshon ecurinë natyrale të sëmundjes; mjeku mund të ndihmojë me këshillim dhe barna.
• Bronkodilatatorë inhalatorë me veprim të gjatë (antikolinergjikë LAMA dhe agonistë beta-2 LABA, shpesh të kombinuar). Në pacientë të përzgjedhur, me përkeqësime të shpeshta ose me eozinofile të lartë, shtohet kortikosteroid inhalator. Kontrolli i teknikës së inhalimit është pjesë e çdo vizite.
• Rehabilitimin pulmonar: program i strukturuar ushtrimesh, edukimi dhe mbështetje ushqyese, i cili përmirëson tolerancën ndaj përpjekjes dhe cilësinë e jetës.
• Vaksinimin kundër gripit, pneumokokut, COVID-19 dhe sipas moshës kundër virusit sincicial respirator.
• Oksigjenoterapinë afatgjatë, që përdoret vetëm kur plotësohen kritere të përcaktuara (oksigjenim shumë i ulët i vazhdueshëm në prehje); nuk nevojitet te çdo pacient me dispne.
• Në raste të avancuara, procedura të specializuara (reduktimi i vëllimit pulmonar, transplanti) në qendra të specializuara.

Ndjekja përfshin kontrolle të rregullta çdo 6 muaj deri në një vit, ose më shpejt kur mjeku e çmon të arsyeshme, me spirometri, vlerësim të simptomave dhe të përkeqësimeve dhe kontroll të sëmundjeve shoqëruese.

Si njihen përkeqësimet

Përkeqësimi (eksacerbimi) është përkeqësim akut i simptomave: shtim i dispnesë, i kollës ose i sekrecioneve, ose sekrecione që bëhen të purulente. Ai kërkon kontakt të shpejtë me mjekun. Shkaku është shpesh infeksion (viral ose bakterial), por mund të jetë edhe ndotja, pamjaftueshmëria e zemrës, embolia pulmonare ose një gjendje tjetër. Çdo përkeqësim e përshpejton rënien e funksionit pulmonar, ndaj parandalimi i tyre është qëllim themelor i trajtimit.

Mbani një plan të shkruar për përkeqësimet. Mos filloni antibiotikë, kortikosteroide ose oksigjen dhe mos ndryshoni rrjedhën e oksigjenit me nismën tuaj; këto vendime i merr mjeku. Për shenjat e rënda, telefononi 127.

Kujdesi në Tirana Polyclinic: ofrojmë konsultë pneumologjike, spirometri, interpretim të materialeve imazherike të kryera në klinika të tjera dhe orientim për ndjekjen. Sipas rastit, kujdesi koordinohet me kardiologjinë dhe specialitetet e tjera.