Çrregullimet e kujtesës

Harresa normale, çrregullimi i lehtë njohës dhe demenca

Çdo njeri harron herë pas here emra, vendin e çelësave ose një takim, dhe ky fenomen rritet lehtë me moshën, stresin dhe mungesën e gjumit. Kjo nuk është sëmundje. Dallimi kryesor është ndikimi në funksionimin e përditshëm:

• Harresë e zakonshme: e përkohshme, e kujtuar më vonë, pa ndikim në pavarësi.
• Çrregullim i lehtë njohës (MCI): ulje e dukshme dhe e matshme e kujtesës ose e funksioneve të tjera mendore, por pacienti vazhdon të kryejë aktivitetet e përditshme pavarësisht. Një pjesë e pacientëve e kalon në demencë me kohën (afërsisht 10–15% në vit), por të tjerë mbeten të qëndrueshëm ose përmirësohen.
• Demenca: ulje e njohjes e mjaftueshme sa të prishë pavarësinë (financat, barnat, orientimi, kujdesi për veten). Është një sindromë që mund të ketë shkaqe të ndryshme: sëmundja Alzheimer (shkaku më i zakonshëm, rreth 60–70% e rasteve), demenca vaskulare (nga sëmundja e enëve të trurit), demenca me trupa Lewy, demenca frontotemporale dhe format e përziera.

Cilat ndryshime kërkojnë kontroll

• Përsëritja e shpeshtë e të njëjtave pyetje ose tregime brenda një kohe të shkurtër.
• Harrimi i ngjarjeve të fundit, i takimeve ose i bisedave, ndërsa kujtesa e ngjarjeve të largëta ruhet më gjatë.
• Vështirësi për të menaxhuar barna, faturat ose financat, ose për të ndjekur një recetë të njohur.
• Humbja e orientimit në vende të njohura ose gabime në datë dhe kohë.
• Vështirësi në gjetjen e fjalëve, ndryshime në të folur, gjykim të dobësuar ose ndryshime të sjelljes dhe të personalitetit.

Harresa që ndikon në siguri ose pavarësi (p.sh. harrimi i gazit të hapur, humbja gjatë rrugës) kërkon vlerësim pa vonesë. Shpesh është familjari që e vë re i pari; pacienti mund të mos e njohë problemin, çka është vetë një tipar i sëmundjes.

Cilat janë shkaqet e mundshme

Para se të flitet për sëmundje neurodegjenerative, hetohen shkaqe të trajtueshme dhe të kthyeshme:

• depresioni dhe ankthi (mund të shfaqen si “harresë”), pagjumësia dhe apnea e gjumit;
• barna: antikolinergjikë, benzodiazepina, disa antihistaminikë, opioidë, barna të gjumit, polifarmacia te të moshuarit;
• alkooli;
• çrregullime metabolike: hipotiroidizmi, mungesa e vitaminës B12 ose e folateve, çrregullime të kalciumit ose të natriumit, insuficienca e veshkave ose e mëlçisë, hipoglicemia;
• infeksionet (p.sh. të traktit urinar te të moshuarit mund të shkaktojnë konfuzion akut, i quajtur delirium);
• shkaqe strukturore: hidrocefalia me presion normal, hematoma subdurale kronike, tumoret.

Në raste të tjera, shkaku lidhet me sëmundje neurodegjenerative (Alzheimer, trupa Lewy, frontotemporale) ose vaskulare (infarkte të vogla të përsëritura, hipertension, diabet, kolesterol i lartë). Shkaqet mund të bashkëekzistojnë. Një rezultat i vetëm i dobët në një test nuk vendos diagnozën.

Si bëhet vlerësimi

Mjeku shqyrton fillimin dhe ecurinë e ndryshimeve (të ngadalta apo të shpejta), gjumin, humorin, barnat dhe aftësinë për aktivitetet e përditshme. Kur është e mundur, një familjar ose person i afërt mund të sjellë vëzhgime të dobishme me dijeninë e pacientit. Përdoren teste standarde të kujtesës dhe të funksioneve të tjera njohëse (p.sh. MoCA ose MMSE), që vlerësojnë kujtesën, vëmendjen, gjuhën, orientimin dhe funksionet ekzekutive; ato janë instrument screening, jo diagnozë më vete, dhe interpretohen sipas moshës e shkollimit.

Analizat e gjakut zakonisht përfshijnë hemogramën, glicemin, funksionin e tiroides, B12 dhe folatet, kalciumin, funksionin e veshkave e të mëlçisë. Imazheria cerebrale (rezonancë magnetike ose CT) rekomandohet në një qendër tjetër për të përjashtuar shkaqe strukturore dhe për të vlerësuar sëmundjen vaskulare ose atrofinë; në raste të veçanta kryhen ekzaminime të specializuara. Nuk ka një test të vetëm që diagnostikon demencën; diagnoza mbështetet te tabloja klinike në tërësi.

Si trajtohen dhe ndiqen

Trajtimi varet nga shkaku. Shkaqet e kthyeshme korrigjohen: trajtimi i depresionit, zëvendësimi i B12 kur mungon, korrigjimi i tiroides, revizionimi i barnave, trajtimi i apnesë së gjumit. Në sëmundjen Alzheimer të lehtë deri të moderuar mund të përdoren barna që ngadalësojnë simptomat (frenuesit e kolinesterazës si donepezili, rivastigmina, galantamina; memantina në fazat më të avancuara). Ato nuk e shërojnë sëmundjen. Antitrupat anti-amiloid të rinj janë të rezervuar për pacientë të përzgjedhur në fazë shumë të hershme dhe kërkojnë monitorim në qendra të specializuara.

Parandalimi dhe zvogëlimi i rrezikut është një pjesë reale e trajtimit. Studimet tregojnë se rreth 45% e rasteve të demencës lidhen me faktorë që mund të ndikohen: ulja e dëgjimit dhe e shikimit të patrajtuar, hipertensioni, kolesteroli LDL i lartë, diabeti, mbipesha, duhani, alkooli i tepërt, mungesa e aktivitetit fizik, depresioni, izolimi shoqëror, trauma e kokës dhe ndotja e ajrit. Kontrolli i tensionit arterial (synim zakonisht nën 130/80 mmHg, d.m.th. “tension 13 me 8”, sipas rastit), i diabetit dhe i lipideve, aktiviteti fizik i rregullt, gjumi i mirë dhe lidhjet shoqërore janë masat më konkrete. Nuk ka suplement që trajton çdo çrregullim kujtese. Mos ndryshoni mjekimin pa konsultë.

Çfarë ndihmon familjen

Mbani rutinë të qartë të ditës, kujtesa për takimet (kalendar, shënime, alarm), dhe mbikëqyrje të përshtatshme të barnave (kuti javore) kur nevojitet. Diskutoni sigurinë në shtëpi (gazi, dyert, ngritja natën) dhe drejtimin e automjetit, i cili duhet rishikuar me mjekun. Aktiviteti fizik, gjumi dhe kontrolli i faktorëve vaskularë janë pjesë e kujdesit. Është e rëndësishme të planifikohen herët çështjet ligjore e financiare ndërsa pacienti mund të marrë pjesë në vendime. Kujdestarët duhet të kërkojnë edhe mbështetje për veten. Kontrollet e rregullta, çdo 6 muaj deri në një vit ose më shpejt kur mjeku e çmon të arsyeshme, ndjekin ecurinë.

Kujdesi në Tirana Polyclinic: ofrojmë konsultë neurologjike dhe interpretim të analizave e të materialeve imazherike të kryera në klinika të tjera. Vlerësimi koordinohet me specialitete të tjera sipas shkakut.