Sëmundja e Parkinsonit dhe dridhjet

Çfarë është sëmundja e Parkinsonit

Në Parkinson degjenerojnë gradualisht neuronet që prodhojnë dopaminë në një zonë të thellë të trurit të quajtur substantia nigra. Dopamina është transmetuesi që e ndihmon trurin të nisë dhe të rregullojë lëvizjet e qëllimshme; kur mungon, lëvizjet bëhen të ngadalta, të ngurta dhe me më pak amplitudë. Në neuronet e mbetura grumbullohen depozita të proteinës alfa-sinukleinë (trupat e Lewy-t). Shkaku i saktë i këtij procesi nuk njihet plotësisht: besohet se ndërthuren faktorë gjenetikë dhe mjedisorë. Sëmundja shfaqet zakonisht pas moshës 50–60 vjeç dhe është pak më e shpeshtë te burrat; format e hershme (para 50 vjeç) janë më të rralla dhe shpesh me përbërës gjenetik.

Sëmundja përparon ngadalë, me ritëm të ndryshëm nga një pacient te tjetri. Me trajtim të përshtatshëm, shumica e pacientëve ruajnë cilësi të mirë jete për shumë vite dhe jetëgjatësia është afër normales.

Cilat janë shenjat e Parkinsonit

Diagnoza kërkon praninë e bradikinezisë (ngadalësim dhe zvogëlim i amplitudës së lëvizjeve të përsëritura, p.sh. gishtat që trokasin ngadalë, shkrimi që bëhet gjithnjë e më i vogël), plus të paktën një nga këto:

• ngurtësi muskulore (rezistencë e lartë ndaj lëvizjes pasive, shpesh me ndjesi “rrote me dhëmbë”);
• tremor në qetësi (4–6 cikle në sekondë, shpesh si “numërim monedhash” me gishta e dorë, që zvogëlohet gjatë lëvizjes);
• në fazat e mëvonshme, paqëndrueshmëri posturale, hapa të shkurtër, “ngrirje” gjatë ecjes dhe prirje për rrëzime.

Sëmundja shoqërohet edhe me simptoma jomotore, që shpesh i paraprijnë lëvizjeve me vite: ulje e nuhatjes (hiposmi), kapsllëk, çrregullime të gjumit (përfshirë veprimin me ëndrrat gjatë gjumit REM), depresion e ankth, lodhje, rënie e tensionit gjatë ngritjes, çrregullime të urinimit dhe, në fazat e vona, ndryshime njohëse. Simptomat dhe ritmi i ecurisë ndryshojnë ndërmjet pacientëve.

Çfarë tjetër mund të shkaktojë dridhje

Dridhja nuk është sinonim i Parkinsonit. Për diagnozën diferenciale ka rëndësi nëse ndodh në qetësi, gjatë mbajtjes së një pozicioni apo gjatë veprimit:

• tremori esencial: forma më e shpeshtë, e dyanshme, në duar gjatë mbajtjes ose veprimit (ngrënie, shkrim), shpesh familjare dhe e lehtësuar nga pak alkool; nuk ka bradikinezi;
• tremor fiziologjik i rritur nga stresi, kafeina, mungesa e gjumit dhe çrregullimet e tiroides (hipertiroidizmi);
• barna që e shkaktojnë: antipsikotikë, metoklopramid, valproat, litium, bronkodilatatorë, kortikosteroide;
• parkinsonizëm sekondar ose atipik (nga barnat, nga sëmundja vaskulare e trurit, ose sindroma të tjera neurodegjenerative).

Mos ndërprisni barna të përshkruara vetëm sepse dyshoni se shkaktojnë dridhje; flisni me mjekun.

Si vendoset diagnoza

Diagnoza e Parkinsonit është klinike: mbështetet kryesisht në historinë dhe në ekzaminimin neurologjik, ku mjeku vlerëson lëvizjet, tonusin muskulor, tremorin dhe ecjen, si edhe përgjigjen ndaj dopaminës. Nuk ka analizë gjaku që e konfirmon sëmundjen. Analiza ose ekzaminime të specializuara (rezonancë magnetike, ndonjëherë imazheri funksionale e transportuesit të dopaminës) mund të rekomandohen në një qendër tjetër për të përjashtuar shkaqe të tjera ose kur tablloja është atipike; një CT ose rezonancë e vetme nuk e vendos diagnozën.

Si trajtohet

Nuk ka ende ilaç që e ndalon sëmundjen, por simptomat kontrollohen mirë për shumë vite. Trajtimi është i individualizuar dhe përfshin:

• Levodopa (e kombinuar me një frenues të dekarboksilazës, karbidopa ose benserazid) është bari më efektiv: kthehet në dopaminë në tru. Përdoret kur simptomat e kufizojnë funksionin.
• Agonistët dopaminergjikë (pramipeksol, ropinirol, rotigotinë) dhe frenuesit e MAO-B (rasagilinë, selegilinë, safinamid) përdoren në fazën e hershme ose si shtesë; frenuesit e COMT (entakapon) e zgjasin efektin e levodopës.
• Pas vitesh, efekti i secilës dozë mund të shkurtohet dhe të shfaqen luhatje (periudha “on” dhe “off”) ose lëvizje të pavullnetshme (diskinezi); atëherë rregullohet orari dhe përzierja e barnave. Në pacientë të përzgjedhur me luhatje që nuk kontrollohen, rekomandohen trajtime të avancuara (stimulimi i thellë i trurit, pompa me levodopë) në një qendër të specializuar.
• Rehabilitimi: fizioterapia, ushtrimet e ekuilibrit dhe të ecjes, terapia e të folurit dhe e gëlltitjes, terapia profesionale. Ushtrimet e rregullta janë pjesë e trajtimit, jo vetëm e këshillave.

Orari i barnave ka rëndësi: merruni në orare të përcaktuara dhe, kur është e mundur, larg vakteve me shumë proteina, të cilat konkurrojnë me levodopën në përthithje. Mos ndryshoni dozat dhe mos e ndërprisni papritur mjekimin (ndërprerja e befasishme mund të shkaktojë një gjendje të rëndë). Njoftoni për vështirësi në gëlltitje, rrëzime, halucinacione, përgjumje të papritur ose sjellje të reja (blerje, bixhoz, ushqim kompulsiv) pas fillimit të një bari. Disa barna (p.sh. metoklopramidi, haloperidoli) duhen shmangur te pacientët me Parkinson.

Ndjekja në jetën e përditshme

Kontrollet e rregullta, çdo 6 muaj deri në një vit ose më shpejt kur mjeku e çmon të arsyeshme, vlerësojnë lëvizjen dhe simptomat jomotore (gjumi, humori, kapsllëku, tensioni gjatë ngritjes, kujtesa). Ushtrimet e përshtatshme, ecja, dhe përshtatja e shtëpisë (heqja e pengesave, doreza mbajtëse në banjo, ndriçim) rrisin sigurinë. Përfshirja e familjarëve është e dobishme kur ka nevojë për mbështetje.

Kujdesi në Tirana Polyclinic: ofrojmë konsultë neurologjike, ndjekje dhe koordinim me fizioterapinë sipas nevojës, si edhe interpretim të ekzaminimeve të kryera jashtë klinikës.