Epilepsia

Çfarë është epilepsia

Truri funksionon me impulse elektrike të rregullta të neuroneve. Në kriza epileptike një grup neuronesh shkarkon në mënyrë të njëkohshme dhe të tepruar, duke prishur përkohësisht funksionin e zonës përkatëse. Sipas përkufizimit të Ligës Ndërkombëtare Kundër Epilepsisë (ILAE), epilepsia diagnostikohet kur ka dy ose më shumë kriza të paprovokuara të ndara me më shumë se 24 orë, ose një krizë të vetme të paprovokuar kur rreziku i përsëritjes është i lartë (mbi 60%, p.sh. kur ekzaminimet tregojnë një lezion ose aktivitet epileptik tipik), ose kur dallohet një sindromë epileptike.

Duhet dalluar nga krizat e provokuara, që shkaktohen nga një faktor i përkohshëm: hipoglicemia, çrregullime të rënda të elektroliteve, ethe te fëmijët, tërheqja nga alkooli ose barnat, privimi i rëndë i gjumit, trauma e fundit e kokës ose infeksion akut i trurit. Këto nuk e përbëjnë epilepsinë dhe trajtohen duke trajtuar shkakun.

Shkaqet e epilepsisë ndahen në: strukturore (pasojë e insultit, e traumës, tumorit, e sklerozës së hipokampit), gjenetike, infektive, metabolike, imune dhe të panjohura, të fundit shumë të shpeshta. Epilepsia mund të fillojë në çdo moshë, me dy kulme: në fëmijëri dhe pas moshës 60–65 vjeç, kur insulti dhe sëmundjet neurodegjenerative janë shkaqet kryesore.

Si mund të shfaqet kriza

Kriza mund të jetë fokale (nis nga një zonë e trurit) ose e përgjithësuar (përfshin të dyja hemisferat që në fillim):

• Kriza tonike-klonike (e njohura “grand mal”): humbje e vetëdijes, ngurtësim i trupit (faza tonike), pastaj dridhje ritmike të gjymtyrëve (faza klonike), shpesh me kafshim të gjuhës, humbje urine dhe konfuzion e përgjumje pas krizës (faza postiktale).
• Kriza e mungesës (absence): ndërprerje e shkurtër e vetëdijes me shikim të ngulur, pa rënie, tipike te fëmijët.
• Kriza mioklonike: shkundje të shkurtra, të befasishme të muskujve.
• Kriza fokale: ndjesi të pazakonta (erë, frikë, “déjà vu”), lëvizje të pavullnetshme të një pjese të trupit, ose shikim të ngulur me automatizma (përtypje, përkëdhelje të rrobave) dhe vetëdije të ndryshuar. Kur vetëdija ruhet, personi e kujton krizën.

Jo çdo e fikët ose episod dridhjeje është krizë epileptike. Sinkopa (e fikëta nga rënia e rrjedhjes së gjakut në tru) mund të japë disa shkundje të shkurtra, por zgjat më pak dhe rikuperimi është shpejtë; ndonjëherë dallimi kërkon vlerësim kardiologjik (shih Holter EKG). Ekziston edhe grupi i krizave psikogjene, që nuk shkaktohen nga shkarkime elektrike dhe trajtohen ndryshe.

Si të ndihmoni gjatë krizës

• Shënoni kohën e fillimit dhe largoni objektet e rrezikshme.
• Mbroni kokën me diçka të butë (jakë, xhaketë e palosur).
• Mos e mbani personin me forcë dhe mos vendosni asgjë në gojë; nuk është e vërtetë që gjuha mund të gëlltitet.
• Pas ndalimit të konvulsioneve, kthejeni anash (pozicioni anësor i sigurisë) nëse merr frymë dhe qëndroni pranë deri sa vetëdija rikthehet.
• Mos jepni ushqim ose pije derisa të jetë rikuperuar plotësisht.
• Telefononi 127 sipas kutisë së urgjencës. Një krizë që zgjat më shumë se 5 minuta ose përsëritet pa rikthim të vetëdijes është status epileptik, një urgjencë me rrezik për jetën.

Barna shpëtimi (p.sh. midazolam i dhënë në faqe ose hundë) përdoren vetëm sipas planit të përshkruar nga mjeku dhe nga persona të trajnuar për to.

Si bëhet vlerësimi

Neurologu shqyrton përshkrimin e episodit, dëshminë e personave të pranishëm (shumë e vlefshme, sepse pacienti shpesh nuk e kujton krizën) dhe ekzaminimin neurologjik. Pas një krize të parë, analizat e gjakut (glicemia, elektrolitet) dhe EKG-ja përjashtojnë shkaqe të provokuara dhe aritmike. Rekomandohen EEG (regjistrim i aktivitetit elektrik të trurit) dhe rezonancë magnetike e trurit në shërbimin përkatës; ato kontribuojnë në përcaktimin e llojit të krizës dhe të shkakut dhe në vlerësimin e rrezikut të përsëritjes.

Një EEG normale nuk e përjashton epilepsinë, sepse shkarkimet mund të mos kapen gjatë regjistrimit; ndonjëherë përsëritet ose zgjatet. Rezultatet interpretohen gjithmonë së bashku me historinë klinike.

Si trajtohet dhe ndiqet

Trajtimi bazë janë barnat antiepileptike (ASM). Zgjedhja varet nga lloji i krizës, mosha, gjinia, sëmundjet shoqëruese dhe barnat e tjera; përdoren barna si lamotrigina, levetiracetami, karbamazepina, oksikarbazepina, valproati ose etosuksimidi (për absencat). Rreth 70% e pacientëve arrijnë të mos kenë kriza me një ose dy barna të përshtatshme. Nëse kriza vazhdojnë pas dy barnave të përshtatshme në doza të mjaftueshme (epilepsi rezistente ndaj barnave), pacienti drejtohet në një qendër të specializuar të epilepsisë për vlerësim të trajtimit kirurgjik, stimulimit të nervit vagus ose të dietës ketogjene.

Mos e ndërprisni papritur mjekimin: ndërprerja e befasishme është një nga shkaqet kryesore të krizave dhe të status epileptikut. Pas dy vjetësh pa kriza mund të diskutohet ulja graduale e dozës, vetëm nga specialisti. Barnat shqyrtohen për efekt, tolerancë dhe ndërveprime: disa ASM (karbamazepina, fenitoina) zvogëlojnë efektin e kontraceptivëve hormonalë, të varfarinës dhe të antikoagulantëve të rinj, ndaj çdo bar i ri duhet njoftuar mjekut.

Mbani ditar të krizave dhe diskutoni gjumin, alkoolin dhe faktorët që mund t’i nxisin ato. Gratë në moshë riprodhuese duhet të planifikojnë shtatzëninë paraprakisht me specialistin: disa barna, sidomos valproati, kanë rrezik të lartë për keqformime dhe për zhvillimin e fëmijës dhe duhet të ndryshohen para konceptimit; marrja e acidit folik rekomandohet. Me ndjekje të mirë, shumica e grave kanë shtatzëni normale. Kontrollet e rregullta, çdo 6 muaj deri në një vit ose më shpejt kur mjeku e çmon të arsyeshme, vlerësojnë efektin dhe efektet anësore të barnave.

Siguria e përditshme

Pas një krize të re, mos drejtoni automjetin derisa të merrni vlerësim; rregullat ligjore për drejtimin pas një krize ndryshojnë dhe varen nga periudha pa kriza. Diskutoni me mjekun sigurinë gjatë notit (nota vetëm është e ndaluar), larjes (preferoni dush ndaj vaskës), punës në lartësi dhe përdorimit të pajisjeve të rrezikshme. Kufizimet përshtaten me rastin dhe nuk janë të njëjta për të gjithë: shumë njerëz me epilepsi të kontrolluar punojnë dhe jetojnë normalisht. Rrezik më i rrallë është vdekja e papritur pa shkak të dukshëm (SUDEP), rrezik që zvogëlohet kur kriza kontrollohen mirë dhe barnat merren rregullisht.

Kujdesi në Tirana Polyclinic: ofrojmë konsultë neurologjike, ndjekje dhe interpretim të rezultateve të EEG-së, të analizave e të imazherisë së kryer në shërbime të tjera.