Transaminazat e rritura (ALT dhe AST)

Çfarë janë ALT dhe AST

ALT (alanin aminotransferaza, e quajtur edhe SGPT) dhe AST (aspartat aminotransferaza, SGOT) janë enzima që gjenden brenda qelizave. Në gjak ka vetëm sasi të vogla. Kur qelizat dëmtohen ose vdesin, enzimat kalojnë në gjak dhe vlerat e tyre rriten. Janë pra tregues dëmtimi të qelizave, jo tregues të funksionit të mëlçisë.

ALT gjendet kryesisht në mëlçi, prandaj rritja e saj lidhet më ngushtë me një problem hepatik. AST gjendet edhe në muskuj (përfshirë muskulin e zemrës), veshka, tru dhe qeliza të gjakut, prandaj rritja e saj nuk ka gjithmonë origjinë hepatike. Një rritje e AST pas përpjekjes së fortë fizike, pas një dëmtimi muskulor ose me sëmundje të muskujve mund të shpjegohet pa asnjë problem të mëlçisë.

Vlerat e referencës ndryshojnë nga laboratori te laboratori (varen nga metoda, mosha dhe gjinia). Për këtë arsye rezultatin e lexoni gjithmonë me intervalin e shkruar në fletën tuaj dhe jo vetëm me një numër të përgjithshëm.

Për të vlerësuar funksionin real të mëlçisë shqyrtohen tregues të tjerë: bilirubina, albumina dhe INR (koha e mpiksjes), të cilat tregojnë nëse mëlçia po arrin të kryejë punën e saj, si dhe enzimat e rrugëve të tëmthit (ALP, GGT).

Pse mund të rriten

Shkaqet janë të shumta; ato më të shpeshtat janë:

• steatoza hepatike (dhjamosja e mëlçisë), e lidhur me mbipeshën, diabetin, kolesterolin e lartë dhe sindromën metabolike. Është shkaku më i zakonshëm i rritjes së lehtë të ALT;
• dëmtimi i lidhur me alkoolin, edhe kur sasia që pihet nuk perceptohet si e madhe nga pacienti;
• hepatitet virale: B, C, më rrallë A dhe E;
• barna, produkte bimore dhe suplemente: paracetamoli në doza të larta, disa antibiotikë, statina (rrallë), antiinflamatorë, barna kundër epilepsisë, dhe produkte “natyrale” ose “detoks”;
• sëmundje autoimune (hepatiti autoimun) dhe metabolike ose trashëgimore (hemokromatoza, sëmundja e Wilson-it, mungesa e alfa-1 antitripsinës);
• celiakia, sëmundjet e tiroides dhe të tjera sistemike që mund të rrisin lehtë enzimat;
• dëmtimi muskulor, përfshirë ushtrimet shumë të forta, traumën dhe disa miopati;
• sëmundje të zemrës dhe qarkullimit: stazë hepatike në insuficiencën kardiake, ose hipoperfuzion i rëndë.

Raporti AST/ALT mund të japë një orientim (p.sh. AST më e lartë se ALT shihet më shpesh në sëmundjen e lidhur me alkoolin), por shkaku nuk përcaktohet vetëm nga ky raport.

A tregon vlera sa e dëmtuar është mëlçia

Jo domosdoshmërisht. Niveli i transaminazave tregon më shumë sa aktiv është dëmtimi i qelizave tani, jo sa e dëmtuar është mëlçia në tërësi. Një person me cirozë të avancuar mund të ketë ALT të ulët ose normale, ndërsa një person me hepatit akut mund të ketë vlera shumë të larta dhe të shërohet plotësisht.

• Një rritje e lehtë (disa herë më pak se dyfishi ose trefishi i kufirit të sipërm) është e shpeshtë dhe zakonisht lidhet me steatozën ose me barnat, por nuk duhet neglizhuar nëse vazhdon.
• Një rritje e theksuar (shumë herë mbi kufirin) kërkon vlerësim më të shpejtë, sepse mund të tregojë hepatit akut viral, dëmtim nga barnat ose helmim, bllokim të rrugëve të tëmthit ose problem të rëndë qarkullimi.
• Një rezultat i vetëm i rritur nuk provon sëmundje të rëndë. Nga ana tjetër, vlerat normale nuk e përjashtojnë çdo sëmundje kronike të mëlçisë.

Si bëhet vlerësimi

Vlerësimi ndjek një radhë logjike dhe shpesh nuk është i nxituar:

1. Historia: simptomat, kohëzgjatja, alkooli (sasia e saktë), të gjitha barnat, suplementet, çajrat dhe produktet bimore që përdorni, udhëtime, procedura ose ekspozime me gjak, historia familjare e sëmundjeve të mëlçisë, pesha dhe ndryshimet e saj.
2. Përsëritja ose plotësimi i analizave: hapi i parë shpesh është përsëritja e ALT/AST me bilirubinë, albuminë, INR, ALP dhe GGT, si dhe hemogramën (trombocitet).
3. Kërkimi i shkakut, sipas rastit: markerët për hepatitin B dhe C, glicemia dhe profili lipidik, hekuri dhe feritina, testet për celiakinë dhe tiroiden, CK (për të përjashtuar origjinën muskulore) dhe analiza të përzgjedhura për sëmundje autoimune ose metabolike.
4. Ekografia abdominale: tregon steatozën, formën e mëlçisë, tëmthin dhe rrugët e tëmthit, shpretkën dhe shenja të hipertensionit portal.
5. Vlerësimi i fibrozës kur ka indikacion (te steatoza, sëmundja e alkoolit, hepatitet kronike): me indekse nga analizat e gjakut, si FIB-4, dhe, nëse nevojitet, me elastografi. Fibroza është ajo që përcakton më shumë prognozën.

Koha e kontrollit varet nga niveli i rritjes dhe gjendja klinike. Jo çdo rezultat duhet thjesht të përsëritet pas disa muajsh, dhe jo çdo rritje e lehtë kërkon ekzaminime të gjera: mjeku zgjedh sipas rrezikut të pacientit.

Çfarë duhet të bëni dhe çfarë të shmangni

• Mos përdorni produkte “detoks” ose suplemente “për mëlçinë” pa këshillë mjekësore; disa prej tyre vetë mund të dëmtojnë mëlçinë.
• Mos ndërprisni vetë barna të përshkruara, sidomos për zemrën, diabetin ose epilepsinë. Nëse dyshoni se një ilaç është shkaku, flisni me mjekun që e ka përshkruar.
• Kufizoni ose shmangni alkoolin deri sa të sqarohet shkaku.
• Mos tejkaloni dozën e paracetamolit; kontrolloni që ilaçet kombinuese për gripin nuk e përmbajnë atë, për të mos e marrë dy herë.
• Kur shkaku është steatoza, kryesorja është ulja e peshës graduale, ushqimi i përshtatshëm (modeli mesdhetar), aktiviteti fizik i rregullt dhe kontrolli i diabetit e i kolesterolit.
• Para vizitës mbani me vete rezultatet e mëparshme të analizave dhe listën e plotë të barnave, çajrave dhe produkteve bimore.