Sëmundjet e valvulave të zemrës

Valvulat e zemrës dhe çfarë bëjnë

Zemra ka katër dhoma (dy atriume dhe dy ventrikuj) dhe katër valvula, që funksionojnë si dyer njëkahëshe:

• Valvula aortale ndan ventrikulin e majtë nga aorta, arteria kryesore e trupit;
• Valvula mitrale ndan atriumin e majtë nga ventrikuli i majtë;
• Valvula trikuspide ndan atriumin e djathtë nga ventrikuli i djathtë;
• Valvula pulmonare ndan ventrikulin e djathtë nga arteria pulmonare, që çon gjakun drejt mushkërive.

Me çdo rrahje, valvulat hapen për të lënë gjakun të kalojë përpara dhe mbyllen që ai të mos kthehet prapa. Një zemër punon rreth 100 000 herë në ditë, prandaj valvulat i nënshtrohen ngarkese të madhe për dekada të tëra. Më shpesh preken valvulat e anës së majtë, aortale dhe mitrale, sepse përballojnë presionet më të larta.

Tri mënyrat se si prishet një valvul

• Stenoza (shih stenoza e valvulës aortale dhe stenoza e valvulës mitrale): valvula nuk hapet plotësisht dhe pengon kalimin e gjakut. Ventrikuli duhet të punojë më fort dhe, me kohë, muri i tij trashet.
• Insuficienca valvulare (regurgitimi): valvula nuk mbyllet plotësisht dhe një pjesë e gjakut rrjedh mbrapsht. Zemra duhet të pompojë të njëjtin gjak disa herë, ndaj dhoma dilatohet me kohë.
• Prolapsi: një ose të dy fletët e valvulës (më shpesh të mitralit) lëvizin tepër prapa gjatë mbylljes. Shpesh është i lehtë dhe i padëmshëm; te një pjesë e pacientëve shoqërohet me regurgitim që kërkon ndjekje.

Një valvul mund të ketë njërin problem ose të dyja njëkohësisht. Çdo prej tyre ndahet sipas rëndësisë: e lehtë, e moderuar ose e rëndë. Pikërisht kjo shkallë, bashkë me simptomat dhe pasojat te zemra, orienton vendimin për trajtim.

Shkaqet

• Të lindura: valvul aortale me dy fletë në vend të tre (shumë e zakonshme, shpesh zbulohet në moshë të rritur) ose çrregullime të tjera që ekzistojnë që në lindje;
• Degjenerative: kalcifikimi dhe veshja e fletëve me vitet, shkaku më i shpeshtë i stenozës aortale te të moshuarit;
• Sëmundja reumatizmale e zemrës: pasojë e etheve reumatizmale të pa trajtuara pas një angine streptokokale, që prek më shpesh valvulën mitrale;
• Endokarditi infektiv: infeksion i valvulës që mund ta dëmtojë shpejt;
• Pasojat e infarktit ose të dilatimit të ventrikulit, që e ndryshojnë formën e aparatit valvular;
• sëmundje të indit lidhës, hipertension i rëndë, disa barna dhe rrezatimi në gjoks në të kaluarën.

Simptomat

Sëmundjet e valvulave mund të zhvillohen ngadalë, dhe zemra kompenson me vite. Prandaj mund të ketë rënie të ngadaltë të aftësisë për përpjekje që ngatërrohet me “moshën” ose “kondicionin”. Shenjat e mundshme janë:

• dispne (vështirësi në frymëmarrje) dhe lodhje gjatë përpjekjes, më vonë edhe në qetësi ose shtrirë;
• diskomfort torakal ose presion në gjoks gjatë përpjekjes;
• marramendje ose të fikët, sidomos gjatë përpjekjes;
• rrahje zemre (palpitacione) dhe ritëm i parregullt;
• edemë (ënjtje) e kyçeve dhe e këmbëve, rritje peshe nga lëngu.

Shumë pacientë nuk kanë asnjë simptomë, sidomos në fillim. Shpesh gjetja e parë është një zhurmë në zemër, e dëgjuar nga mjeku me stetoskop. Zhurma nuk do të thotë gjithmonë sëmundje: te fëmijët dhe te të rinjtë mund të jetë e padëmshme. Megjithatë, zhurma e re te një i rritur kërkon sqarim me ekokardiografi.

Si vendoset diagnoza

Kardiologu fillon me historinë, simptomat dhe dëgjimin e zemrës. Ekzaminimi kryesor është ekokardiografia: me ultratinguj tregon fletët e valvulave, lëvizjen e tyre, madhësinë e hapjes, drejtimin dhe rëndësinë e rrjedhjes mbrapsht, si dhe pasojat te dhomat dhe te forca e zemrës. Doppleri mat shpejtësinë dhe presionin e gjakut nëpër valvul.

Ekzaminime të tjera të dobishme:

• EKG, për ritmin (p.sh. fibrilacioni atrial, i shpeshtë në sëmundjet e mitralit) dhe shenja të trashjes së dhomave;
• radiografia e gjoksit, kur duhet vlerësuar madhësia e zemrës ose mushkëritë (shërbim që mund t’ju rekomandohet në qendra të tjera);
• në raste të përzgjedhura: ekokardiografia përmes ezofagut, tomografia ose rezonanca magnetike e zemrës, testi me ngarkesë dhe koronarografia, para operacionit ose kur të dhënat janë të paqarta.

Për pacientët me valvul të njohur, ekokardiografia e përsëritur ndjek ecurinë e sëmundjes me kalimin e kohës.

Nuk kërkon çdo problem valvular ndërhyrje

Kjo është një nga gjërat më të rëndësishme që pacientët duhet të dinë. Ndryshimet e lehta, pa simptoma dhe pa pasoja te zemra, ndiqen me kontrolle periodike dhe ekokardiografi. Intervali caktohet individualisht: zakonisht çdo 6 muaj deri në një vit, dhe më shpejt për sëmundje më të rëndësishme ose kur mjeku e çmon të arsyeshme.

Ndjekja ka një qëllim të qartë: të zbulojë kohën e duhur për trajtim. Te sëmundje të rënda, mjeku mat jo vetëm sa e rëndë është valvula, por edhe nëse zemra ka filluar të pësojë pasoja ose nëse shfaqen simptoma. Prania e simptomave ose e dëmtimit të zemrës është arsye për të marrë një vendim më aktiv.

Gjatë ndjekjes është e rëndësishme të mbani nën kontroll tensionin dhe t’i trajtoni sëmundjet shoqëruese. Njoftoni mjekun për çdo simptomë të re, edhe kur duket e vogël.

Trajtimi

Barnat. Nuk e “riparojnë” valvulën e dëmtuar, por mund të lehtësojnë simptomat dhe të trajtojnë pasojat: diuretikë kundër ënjtjes dhe mbingarkesës me lëng, barna që ulin presionin dhe punën e zemrës (frenues të ACE, beta-bllokues, sipas rastit), barna për kontrollin e ritmit, dhe antikoagulantë kur ka fibrilacion atrial ose valvula mekanike. Pacientët me sëmundje reumatizmale të mitralit ose me valvul mekanike marrin antikoagulantë të veçantë (p.sh. warfarinë), sepse barnat e reja antikoagulante nuk janë të përshtatshme për ta. Ndryshimi i dozës bëhet vetëm nga mjeku.

Riparimi ose zëvendësimi. Kur sëmundja është e rëndë dhe ka simptoma ose pasoja te zemra, trajtimi është ndërhyrja:

• Riparimi i valvulës ruan valvulën e vetë pacientit; kur është e mundur (sidomos te mitrali), shpesh preferohet, sepse nuk kërkon valvul artificiale.
• Zëvendësimi me valvul mekanike (zgjat shumë, por kërkon antikoagulantë gjatë gjithë jetës) ose biologjike (nga indi i kafshës; zakonisht nuk kërkon antikoagulim të përhershëm, por mund të konsumohet me kohë dhe të kërkojë ndërhyrje tjetër). Zgjedhja varet nga mosha, sëmundjet, dëshira për shtatzëni dhe preferencat e pacientit.
• Ndërhyrje me kateter (p.sh. zëvendësimi transkateter i valvulës aortale, TAVI), që nuk kërkon hapjen e gjoksit dhe është opsion për pacientë të përzgjedhur, sipas vlerësimit të ekipit të zemrës.

Vendimi merret nga një ekip i përbashkët (kardiolog, kardiokirurg, anestezist, kardiolog intervencionist) së bashku me pacientin. Kur nevojitet ndërhyrje, rekomandohet vlerësim në një qendër të specializuar me përvojë të gjerë në këtë fushë.

Çfarë mund të ndodhë pa ndjekje

Një sëmundje valvulare e rëndë, e pa ndjekur, mund të çojë në insuficiencë kardiake, fibrilacion atrial (me rrezik për insult cerebral, d.m.th. goditje në tru, nga trombet), çrregullime të rrezikshme të ritmit dhe, në disa raste, vdekje të papritur. Valvulat e dëmtuara kanë gjithashtu rrezik më të lartë për endokardit infektiv, prandaj higjiena orale dhe vizitat e rregullta te dentisti janë pjesë e kujdesit. Këto rreziqe ulen shumë kur sëmundja ndiqet dhe trajtohet në kohë.

Jetesa, shtatzënia dhe kujdesi i përditshëm

• Aktiviteti fizik: pyesni kardiologun. Shumë pacientë mund të ecin dhe të bëjnë ushtrime të buta; sportet e rënda mund të kufizohen te stenozat e rënda ose kur ka simptoma.
• Shtatzënia: disa sëmundje valvulare (sidomos stenoza e rëndë e mitralit ose e aortës dhe valvulat mekanike) e bëjnë shtatzëninë më të rrezikshme. Bisedoni me kardiologun para planifikimit.
• Dhëmbët: kujdes i mirë oral. Disa pacientë me valvul artificiale ose me endokardit të mëparshëm kanë nevojë për antibiotik para procedurave të caktuara dentare, sipas udhëzimit të mjekut.
• Infeksionet: ethja e pashpjegueshme gjatë javëve pas një procedure ose me valvul artificiale kërkon vlerësim të shpejtë.
• Mbani gjithmonë me vete kartën e valvulës dhe listën e barnave.

Kontaktoni kardiologun nëse shfaqen simptoma të reja, aftësia për përpjekje bie, ënjtja rritet, ose nëse keni një sëmundje valvulare të njohur dhe nuk keni bërë kontroll në afatin e caktuar.